Bebeklerde baş çevresi: yaşa göre normal olan nedir?

Baş çevresi, kafatasının en geniş yerinden mezurayla ölçülen ve beynin büyümesini dolaylı yoldan izleyen bir ölçümdür. İlk üç ayda ayda yaklaşık 2 cm, 3 ile 6 ay arasında ayda yaklaşık 1 cm, 6 ile 12 ay arasında ayda yaklaşık 0,5 cm artar. Önemli olan tek bir sayı değil, bebeğin kendi eğrisini düzenli şekilde izlemesidir.

Baş çevresi neyi gösterir, neden her kontrolde ölçülür?

Aile Sağlığı Merkezi'ndeki sağlam çocuk izlemlerinde sıra hep aynıdır: bebek tartılır, boyu ölçülür, sonra mezura başının etrafından geçirilir. Ebeveynlerin çoğu tartıyı merakla bekler, baş çevresi rakamını ise duyar ve unutur. Oysa hekimin en çok önemsediği ölçümlerden biri tam olarak odur.

Nedeni basit: bebeklerde kafatası kemikleri henüz birbirine kaynamamıştır ve kafatası, içindeki beyin büyüdüğü için büyür. Yani o birkaç saniyede alınan santim, beynin büyümesini dolaylı olarak, ağrısız, ışınsız ve neredeyse bedava izlemenin en pratik yoludur. Pahalı bir görüntüleme yerine, aylar içinde birbirini takip eden birkaç mezura ölçümü çoğu zaman ihtiyaç duyulan bilgiyi verir.

Bu yüzden ölçüm doğumda, taburcu olurken ve sonrasındaki her izlemde tekrarlanır. Sonuçlar çocuk izlem karnenize (birçok ailenin kısaca aşı karnesi dediği deftere) ve e-Nabız kayıtlarınıza işlenir. Karnedeki eğriye işaretlenen o noktalar, tek bir sayının asla veremeyeceği bir bilgi verir: yön.

Yaşa göre baş çevresi tablosu

Aşağıdaki tablo, Dünya Sağlık Örgütü'nün büyüme standartlarına göre kız ve erkek bebeklerde yaşa göre baş çevresi değerlerini gösteriyor. Tabloyu okurken tek bir şeyi aklınızda tutun: persantil bir karşılaştırmadır, karne notu değildir. Düşük persantil "kötü", yüksek persantil "iyi" anlamına gelmez. Sağlıklı bebekler bu aralığın her yerine dağılır.

Persantil kavramı ve karnedeki grafiğin nasıl okunduğu kafanızı karıştırıyorsa, persantillerin ne anlama geldiğini ve büyüme eğrisinin nasıl okunacağını anlatan rehberimize göz atmanızı öneririz.

Telefonda tabloyu parmağınızla yana kaydırarak tüm sütunları görebilirsiniz.

Değerler Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Çocuk Büyüme Standartları'na dayanır ve zamanında doğan bebekler için geçerlidir; erken doğan bebeklerde düzeltilmiş yaş ya da doktorunuzun vereceği ayrı bir eğri kullanılmalıdır.

Türkiye'de bazı hekimler DSÖ standartları yerine Türk çocukları için hazırlanmış referans eğrilerini kullanır. Bu yüzden karnenizdeki grafikle buradaki tablo birebir örtüşmeyebilir. İkisi de yanlış değildir, sadece karşılaştırma yapılan grup farklıdır. Bebeğinizi hangi eğriyle takip ettiğinizden çok, aynı eğriyle takip etmeniz önemlidir.

Bebeğin başı gerçekte ne hızla büyür?

Baş çevresi, tüm hayat boyunca en hızlı ilk yılda büyür. Kaba hatlarıyla beklenen hızlar şöyledir:

• 0 ile 3 ay: ayda yaklaşık 2 cm
• 3 ile 6 ay: ayda yaklaşık 1 cm
• 6 ile 12 ay: ayda yaklaşık 0,5 cm
• 1 yaşından sonra: hız belirgin şekilde yavaşlar; ikinci yılın tamamında artış birkaç santimle sınırlı kalır

Toplamda, ilk on iki ayda baş çevresinde kabaca 12 santimlik bir artış beklenir. Bunlar ortalamalardır; her bebek bu hıza günü gününe uymaz, bazı aylar daha yavaş bazı aylar daha hızlı geçebilir.

Bu hızları bilmek pratikte şuna yarar: iki aylık bir bebekte iki hafta arayla ölçüm yaparsanız fark görürsünüz, ama on aylık bir bebekte iki hafta arayla alınan iki ölçüm neredeyse aynı çıkabilir. Bu, büyümenin durduğu anlamına gelmez; ölçüm aralığının kısa olduğu anlamına gelir. Bebek büyüdükçe ölçümler arasını açmak gerekir.

Ölçüm nasıl yapılır, nerede yanlış çıkar?

Baş çevresi, esnemeyen bir mezurayla (terzi mezurası gerilir ve yanıltır) başın en geniş yerinden ölçülür. Sırasıyla:

• Mezurayı önde kaşların hemen üzerinden geçirin.
• Yanlarda kulakların üstünden, kulakları sıkıştırmadan dolandırın.
• Arkada başın en çıkıntılı, en tümsek noktasından geçirin.
• Mezurayı cilde yatıracak kadar sıkın, iz bırakacak kadar değil.
• İki ya da üç kez ölçün ve en büyük değeri kaydedin; amaç en geniş çevreyi yakalamaktır.

Ölçümü yarım santim ve daha fazla kaydırabilecek şeyler ise şunlardır:

• Gür, kabarık ya da toplanmış saç, tokalar, örgüler
• Kıpırdayan, ağlayan ya da başını çeviren bir bebek
• Mezuranın önde çok yukarıdan ya da arkada çıkıntının altından geçmesi
• Mezuranın gevşek durması veya fazla gerdirilmesi
• Her seferinde farklı kişinin, farklı mezurayla ölçmesi

Yani evde aldığınız sayı ile klinikte alınan sayının birkaç milimetre tutmaması olağandır ve genellikle bebekle değil ölçümle ilgilidir. Aradaki fark bir santimi aşıyorsa, önce ölçümü tekrarlamak mantıklıdır.

Yenidoğanda baş şekli: doğumdan sonraki günler

Yeni doğmuş bir bebeğin başı çoğu zaman "olması gerektiği gibi" görünmez ve bu genellikle beklenen bir durumdur. Normal doğumla dünyaya gelen bebeklerde baş, doğum kanalından geçerken uzamış, sivri ya da hafif konik görünebilir. Kafatası kemiklerinin birbiri üzerine binebilmesi aslında bir tasarım avantajıdır. Bu şekillenme günler içinde, bazen birkaç haftada kendiliğinden düzelir.

İlk aylarda sık karşılaşılan bir diğer durum, başın bir tarafının ya da arkasının yassılaşmasıdır (pozisyonel plagiosefali). Bebekler güvenli uyku için sırtüstü yatırıldığından ve kafatası bu yaşta yumuşak olduğundan, hep aynı tarafa bakan bir bebekte o bölge zamanla düzleşebilir. Bu neredeyse her zaman bir pozisyon meselesidir, beyinle ilgili bir sorunun işareti değildir.

Yine de erken konuşmakta fayda var, çünkü en çok işe yarayan basit şeyler erken dönemde işe yarar:

• Bebek uyanık ve gözetim altındayken günde birkaç kez, kısa aralıklarla karın üstü zaman verin.
• Yatakta bebeğin başının yönünü değiştirin; ilgisini çeken tarafı (ışık, kapı, sizin durduğunuz yer) dönüşümlü olarak değiştirin.
• Kucakta taşıma, emzirme ya da biberon verme yönünü dönüşümlü kullanın.
• Bebek gün içinde uzun süre ana kucağı, salıncak ve oto koltuğunda kalıyorsa bu süreyi azaltın.
• Bebek başını hep aynı tarafa çeviriyor ve diğer tarafa zorlanıyorsa bunu izlemde mutlaka söyleyin.

İnternette satılan şekillendirici yastıkları kendi başınıza kullanmayın; uyku güvenliği açısından bebeğin yatağı boş olmalıdır. Baş şekli için herhangi bir cihaz ya da ek uygulama gerekip gerekmediğine yalnızca bebeği gören hekim karar verir.

Bıngıldaklar: sakin bir bakış

Bıngıldak, kafatası kemiklerinin arasındaki henüz kapanmamış yumuşak alandır ve büyümeye yer açtığı için oradadır. İki tanesi elle fark edilir:

• Arka bıngıldak: küçüktür, genellikle 2 ile 3 aylıkken kapanır.
• Ön bıngıldak: büyüktür, genellikle 9 ile 18 ay arasında kapanır. Bu aralık geniştir ve normaldir.

Bıngıldağa dokunmak bebeğe zarar vermez; altında sağlam bir zar vardır. Nazikçe, kalp atışıyla uyumlu şekilde atması normaldir. Bebek ağlarken ya da ıkınırken hafifçe kabarması da beklenen bir durumdur.

Buna karşılık iki durum acildir: bıngıldağın belirgin şekilde çökük görünmesi ya da bebek sakin ve dik pozisyondayken kabarık ve gergin olması. Bu iki durumda beklemeden hekime başvurun.

Baş çevresi ne zaman gerçekten değerlendirilmeli?

Başı akranlarına göre sürekli büyük ya da sürekli küçük olan, ama kendi çizgisinde istikrarlı biçimde ilerleyen bir bebekte durum çoğu zaman ailevidir. Anne babanın ya da kardeşlerin baş çevresi büyükse, bebeğin de büyük olması şaşırtıcı değildir. Hekimin baktığı şey rakamın kendisi değil, deseni ve bebeğin bütünüdür.

Şu durumlarda vakit kaybetmeden randevu alın:

• Baş çevresi eğrilerin üzerinden hızla yukarı doğru geçiyorsa
• Baş çevresi artışı durmuş ya da beklenenin çok altına düşmüşse
• Baş çevresindeki gidişat kilo ve boydaki gidişatla uyumsuzsa
• Baş şeklindeki asimetri belirginleşiyor ya da düzelmiyorsa
• Bebeğin başını hep aynı tarafa tuttuğunu, diğer tarafa çevirmekte zorlandığını fark ediyorsanız
• Kazanılmış bir becerinin kaybı, göz hareketlerinde ya da genel hareketlerde değişiklik varsa

Şu durumlarda ise aynı gün, gerekirse acil servise başvurulmalıdır:

• Bıngıldak çökük ya da bebek sakin ve dikken kabarık ve gergin
• Uyandırmakta zorluk, aşırı uykululuk, alışılmadık şekilde tiz ve durmayan ağlama
• Fışkırır tarzda ve tekrarlayan kusma
• Havale benzeri kasılma, bilinç değişikliği
• Kafaya darbe sonrası şişlik, şekil değişikliği ya da davranış değişikliği

Bir noktayı açıkça söylemek gerekir: baş çevresi rakamını yukarı ya da aşağı çekmek için beslenmede değişiklik yapılmaz. Mama eklemek, öğün artırmak, ek gıdaya farklı bir zamanda başlamak ya da kısıtlamak gibi kararlar yalnızca bebeğinizi gören hekimin önerisiyle alınır. Aynı şekilde hiçbir tablo, hiçbir uygulama ve bu yazı dahil hiçbir metin bebeğinizin sağlıklı olup olmadığını söyleyemez. Bunu ancak çocuğun tamamını gören hekiminiz söyleyebilir.

Ebeveyn olarak yapabileceğiniz en değerli şey, izlemleri aksatmamak ve ölçümleri düzenli biçimde kayıt altında tutmaktır. Elinizde tarihli bir geçmiş varsa, hekiminizin gidişatı görmesi çok daha kolay olur.